Małgorzata Karczewska

Cmentarz wojenny położony jest około 2,5 km na południe od wsi Paprotki (Paprodtken, Goldensee), na stoku wyniesienia górującego nad brzegiem torfowiskiem Nietlice.

Spoczywa na nim dwudziestu czterech żołnierzy armii niemieckiej oraz 183 żołnierzy armii rosyjskiej. Założono go na gruntach przekazanych przez właściciela pobliskiego gospodarstwa nazwiskiem Sadowski, przy drodze polnej prowadzącej na cmentarz ewangelicki, na którym chowano mieszkańców kolonii Paprotki. W zachowanych dokumentach nie znajdujemy daty założenia cmentarza. Gruntowne przebudowanie stoku wzgórza przeznaczonego na pochówki, poprzedzone przygotowaniem projektu, zgromadzeniem materiałów budowlanych oraz czasochłonne prace ziemne i murarskie, wskazują, że cmentarz ten nie powstał bezpośrednio po walkach. Jest zatem pewne, że założono go w kolejnych latach, być może około 1920 r. Wskazują na to zachowane dokumenty wzmiankujące przenoszenie w to miejsce szczątków ekshumowanych z grobów polowych znajdujących się na gruntach innych gospodarstw kolonijnych: z terenów należących do gospodarzy Paula oraz Porra. Nie wiadomo, ilu żołnierzy i z której z walczących armii zostało wówczas przeniesionych. W tym czasie poszukiwano jeszcze jednego grobu polowego położonego nad torfowiskiem Nietlice, jednak nie odnaleziono go. Można jednak domniemywać, że właśnie wtedy planowano układ mogił jednostkowych i zbiorowych oraz prowadzono prace budowlane. Projekt powstał w królewieckim zespole doradczym do spraw grobów wojennych, zaś przy budowie pracowali więźniowie z Lötzen. W ostatnim dniu maja 1920 r. cmentarz na gruntach Sadowskiego wizytował inspektor Richter z Głównego Urzędu do Spraw Strat Żołnierskich i Grobów Wojennych, który określił go jako piękny i wymagający jedynie niewielkich poprawek. Prawdopodobnie miał na myśli uzupełnienie wystroju o krzyże i nagrobki.

Budowę cmentarza, który miał wówczas powierzchnię 1200 m² ukończono 15 sierpnia 1921 r. Koszty wyniosły 2397 marek i 95 fenigów. Opiekunem nekropoli był wówczas Emil Purwien z Paprotek. Nekropola zajęła południowy stok wyniesienia z którego rozciągał się widok na torfowisko Nietlice – pole walki na którym polegli spoczywający na niej żołnierze. Przez stok wzgórza, od podnóża po szczyt poprowadzono schody, zaś po ich obu stronach, na trzech terasach symetrycznie rozmieszczono groby jednostkowe żołnierzy armii niemieckiej. U podstawy wyniesienia złożono dwie mogiły zbiorowe żołnierzy armii rosyjskiej oznakowane krzyżami prawosławnymi. Co ciekawe, w projekcie krzyże przeznaczone na mogiły żołnierzy carskich zostały narysowane prawidłowo, z dolną belką uniesioną po lewej stronie, jednak na fotografii z lat trzydziestych XX w. nad tymi mogiłami widzimy błędnie wykonane krzyże. Na szczycie wyniesienia zaplanowano dwunastometrowy, drewniany, łaciński krzyż, który górował nad drzewami. Wejście na cmentarz wiodło wówczas od południowego wschodu, od drogi polnej prowadzącej do cmentarza ewangelickiego. Od wejścia wytyczono ścieżkę wiodącą wzdłuż mogił zbiorowych żołnierzy armii rosyjskiej, rozszerzającą się w części centralnej, tak by umożliwić dojście do schodów prowadzących na szczyt wzgórza.

Kolejne informacje o pracach prowadzonych na cmentarzu pochodzą z 1934 r. W pierwszej połowie sierpnia budowniczy Symanneck z Bogaczewa wykonał nowe betonowe obramowania grobów. W dniu 13 września 1934 r. przedstawiciel Starostwa Powiatowego spotkał się na cmentarzu z budowniczym studni nazwiskiem Rudnick. Celem było zbadanie możliwości wybudowania studni lub pompy dostarczającej wody potrzebnej do podlewania roślin. Przy pomocy różdżki Rudnick wyznaczył położenie cieków wodnych i potencjalne lokalizacje ujęć wody. Jedna znajdowała się w dolnej części nekropoli, przy żywopłocie, zaś druga na szczycie wzgórza, na prawo od krzyża cmentarnego. Ze względu na późniejsza wygodę w korzystaniu ze źródła wody wybrano droższy wariant, czyli wiercenie studni na szczycie wzgórza. Z dokumentu z 1936 r. wynika, że studnia wówczas powstała. Nie obyło się to bez problemu, gdyż właściciel terenu, Sadowski oświadczył, że zezwolił na złożenie na swojej ziemi ciał poległych, ale nie chce prowadzenia żadnych prac budowlanych. Skoro studnia powstała, oznacza, że musiano go przekonać do wydania zgody.

W tym czasie opiekunem cmentarza była społeczność szkoły w Paprotkach. W 1934 r. wypłacono z tego tytułu 100 marek, zaś w 1935 roku 207 marek, jednak zapisy w dokumentach finansowych Starostwa Powiatowego nie wskazują jednoznacznie, czy była to zapłata za opiekę tylko nad cmentarzem na gruntach Sadowskiego, czy nad wszystkimi miejscami pochówków żołnierskich w Paprotkach.

W 1935 r. na cmentarzu wojennym na gruntach Sadowskiego podjęto prace renowacyjne oraz przebudowę wejścia na teren nekropoli. Na podstawie zaleceń powiatowej komisji kontrolującej rok wcześniej stan cmentarza, postanowiono usunąć boczną bramkę i wytyczyć nowe wejście na osi schodów. Wymieniono również zniszczone ogrodzenie, przez które na teren cmentarza wchodziło bydło oraz uzupełniono je drutem kolczastym zabezpieczającym przed zwierzętami. Wzniesiono nowy krzyż cmentarny na szczycie wzgórza, gdyż w starym złamały się ramiona. Przeprowadzono również prace ogrodnicze: obsiano trawą zbocza wzniesienia, a na mogiłach zbiorowych żołnierzy armii rosyjskiej zasadzono krzewy mahonii pospolitej (Mahonia aquifolium), które miały być ozdobą tych grobów oraz niskim żywopłotem wyznaczającym strefę, od której zaczynają się mogiły.

Rok później, w 1936 r. cmentarz odwiedziła państwowa komisja, której celem była kontrola stanu roślinności cmentarnej. Jej członkowie zgodnie stwierdzili, że efekt krajobrazowy tego imponującego cmentarza jest do tej pory niewykorzystany. Aby to zmienić, należało pozyskać teren pomiędzy ówczesną granicą nekropoli a drogą prowadzącą z gospodarstwa Sadowskiego do Paprotek. Tylko to dawało szansę na stworzenie pierwszego planu, z którego zaraz po wejściu, w pewnej odległości będzie widoczny stok wzgórza z grobami. Nie tracąc czasu, komisja podjęła z Sadowskim negocjacje, a ten wyraził wstępną zgodę na odstąpienie za 300 marek swojego gruntu położonego dotychczas przed cmentarzem.

Pozostałe zalecenia komisji dają możliwość odtworzenia ówczesnego wyglądu nekropoli. Wiadomo, że wzdłuż schodów, po obu stronach rósł żywopłot, który miał być nisko przycinany, tak by nie zasłaniać widoku na groby. Przy krzyżu cmentarnym na szczycie wzgórza brakowało drzewa i polecono posadzenie tam daglezji zielonej (Pseudotsuga menziesii), szybkorosnącego, wysokiego drzewa z rodziny sosnowatych. Zwrócono uwagę na konieczność dbania o trawę utrwalającą zbocze wzniesienia. Dodatkowo, w wolnych przestrzeniach miały zostać posadzone rośliny okrywowe. Wskazano również na konieczność przeprowadzenia drobnych prac budowlanych. Potrzebny był niski mur oporowy o wysokości 60 cm wzdłuż stoku przed mogiłami żołnierzy armii rosyjskiej. Po jego wzniesieniu należało go obsadzić różą marszczoną (Rosa rugosa). Nagrobki na mogiłach żołnierzy armii niemieckiej wymagały odmalowania. Jednak wcześniej zalecono wymianę humusu i nasadzenie nowych roślin w obramowaniach tych grobów oraz wkopanie siatki zabezpieczającej przed kretami. Po zakończeniu procedury wykupu gruntu od Sadowskiego miały zostać podjęte prace związane z przeniesieniem żywopłotu głogowego z dotychczasowej granicy cmentarza na nowe miejsce. Zalecono, by żywopłot był prowadzony nisko, tak by nie zasłaniał widoku na grob. Komisja wyceniła zalecane przez siebie prace na kwotę 1000 marek.

Na 30 czerwca 1936 r. datowane jest pismo Starostwa Powiatowego w Giżycku skierowane do ogrodnika Arndta z Wydmin oraz mistrza drogowego Urbana z Giżycka zlecające realizację zadań nałożonych przez komisję. Pracami nie objęto wówczas terenu o który miał zostać powiększony cmentarz, ze względu na konieczność przeprowadzenia procedury wykupu gruntu. Koszty tych prac wyniosły 2182 marki i 38 fenigów, czyli ponad dwukrotnie więcej niż oszacowała to komisja.

W czerwcu 1937 r. malarz Jaworrek z Wydmin pomalował farbą olejną drewniany krzyż i siedzisko ławki, za co otrzymał 112 marek i 40 fenigów. Z kolei w listopadzie tego roku ogrodnik Arndt otrzymał 70 marek za przeprowadzone latem prace ogrodnicze i ozdobienie cmentarza portulaką (Portulaca L.). Sadzenie roślin jedno- lub dwurocznych nie było opłacalne ani polecane na cmentarzach wojennych, można zatem domniemywać, że wiązało się to z przygotowaniem nekropoli do sesji fotograficznej, która miała miejsce latem tegoż roku. Wykonane wówczas zdjęcia nie zachowały się. W dokumentach jedynym śladem po nich jest rachunek wystawiony przez drogerię Rakowskiego w Lötzen za zakup przeznaczonej na ten cel rolki filmu fotograficznego.

Była to ostatnia informacja o pracach przeprowadzonych na cmentarzu na gruntach Sadowskiego w czasach wschodniopruskich. Fotografie z końca lat trzydziestych XX w. oraz współczesny zasięg cmentarza wskazują, że doszedł do skutku zakupu prawie 400 m² gruntu na powiększenie frontowej części nekropoli. Być może właśnie wtedy po obu stronach drogi prowadzącej do cmentarza zasadzono lipy, które przetrwały do współczesności.

Lata po zakończeniu II wojny światowej cmentarz przetrwał w zapomnieniu. Zdziczała roślinność pokryła go tak szczelnie, że szkic rozplanowania sporządzony w 1984 r. obejmował jedynie dwa poziomy grobów żołnierzy armii niemieckiej. Pozostała przestrzeń nekropoli była niedostępna. Mieszkańcy wspominają, że część grobów była wówczas rozkopana przez osoby poszukujące cennych przedmiotów, które ich zdaniem mogły pozostać przy poległych. Dwa lata później, w 1986 r. cmentarz objęto ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków. Pierwszy powojenny remont przeprowadzony został dopiero w 1993 r. ze środków Volksbundu. Wykonawcą prac był Ryszard Poznański z Paprotek. Po tych pracach oraz doraźnych działaniach podejmowanych przez władze samorządowe cmentarz jest w dobrym stanie, chociaż nagrobki wymagają odnowienia. Obecnie opiekę nad cmentarzem sprawuje Gmina Miłki.

Żołnierze pochowani na cmentarzu wojennym na gruntach Sadowskiego

(numeracja grobów wg listy poległych)

Nr grobu	Inskrypcje na nagrobkach	Lista strat (Verlustlisten 1.Weltkrieg) [nr strony]	Lista poległych (bez daty sporządzenia)	Wykaz Maxa Dehnena
1	HIER RUHT IN GOTT Wehrm. IGN. MROZICK 8. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 29.7.78 GEF. AM 25.12.14	Wehrm. Ignatz Mrozick 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Lubiewo, Schwetz Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Wehrm. Ignatz Mrozik 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 29.07.1978 + 25.12.1914 Paprotki	Landwehrm. Mrozik Landw. Inf. R. 5
2	HIER RUTH IN GOTT Gefr. PAUL SKIERKE 8. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM. 1.10.87 GEF. AM 25.12.14	Gefr. Paul Skirke 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Lychow, Lauenburg i. P. Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Gefr. Paul Rudolf Skierke 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 1.10.1887 + 25.12.1914 Paprotki	Gefr. Skierke Landw. Inf. R. 5
3	HIER RUHT IN GOTT Gefr. ERICH GEMKOW 8. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 5.4.84 GEF. AM 25.12.14	Gefr. Erich Gemkow 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Sawiat, Stolp i. P. Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Gefr. Erich Gemkow 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 5.04.1884 + 25.12.1914 Paprotki	Gefr. Gemkow Landw. Inf. R. 5
4	HIER RUTH IN GOTT Gren. WILLY SCHULZE 6. KOMP. GREN. REGT. 3 GEF. AM 4.12.14	Gefr. Willy Schulze II 6. Komp. Gren. Regt. 3 Burg, Magdeburg Raportowany 12.06.1915 jako poległy [6904]	Gren. Willi Schulze 6. Komp. Gren. Regt. 3 + 4.12.1914	Gren. Schulze Gren. R. 3 (lub może Ers.R. Königsberg III) [wzmiankowany dwukrotnie]
5	HIER RUHT IN GOTT Fusl. MAX KALWEIT 3. KOMP. FUSL. REGT. 33 GEB. AM 4.5.1894 GEF. AM 25.12.14	Füs. Max Kallweit 3. Komp. Füs. Regt. 33 Wischken, Tilsit Raportowany 9.01.1915 jako poległy [4134]	Füs. Max Kallweit 3. Komp. Füs. Regt. 33 + 25.12.1914 Paprotki	Füs. Kallweit Füs. R. 33
6	HIER RUHT IN GOTT Fusl. FRIEDR. BINSCH 3. KOMP. FUSL. REGT. 33 GEB. AM 9.4.189[?] GEF. AM 25.12.14	Füs. Friedrich Binsch 3. Komp. Füs. Regt. 33 Goldap Raportowany 9.01.1915 jako poległy [4134]	Füs. Friedrich Binsch 3. Komp. Füs. Regt. 33 * 9.04.1895 + 25.12.1914 Paprotki	Füs. Binsch Füs. R. 33
7	HIER RUHT IN GOTT Musk. W. WERMUTH 3. KOMP. FUSL. REGT. 33 GEB. AM 3.10.1895 GEF. AM 25.12.14	Füs. Walter Wermuth 3. Komp. Füs. Regt. 33 Königsberg Raportowany 9.01.1915 jako ciężko ranny [4134]	Musk. Walter Wermuth 3. Komp. Füs. Regt. 33 * 3.10.1895 + 25.12.1914 Paprotki	Füs. Wermuth Füs. R. 33
8	HIER RUHT IN GOTT 1 unbek. DEUTSCHER KRIEGER	—	nieznany żołnierz Inf. Regt. 45 (Füs. Regt. 33)	nieznany żołnierz Inf. R. 45 lub Füs.R. 33
9	HIER RUHT IN GOTT Ldstm. H. SARETZKI 1. K. LDST. INF. BATL. BRAUNSBG. GEB. AM 29.4.74 GEF. AM 25.12.14	Ldstm. Hermann Saretzki 1. Komp. Ldstm. Batl. Braunsberg II Jablauken, Mohrungen Raportowany 11.01.1915 jako poległy [4186]	Ldstm. Theodor Hermann Saretzki 1. Komp. Ldst. Inf. Batl. Braunsberg * 29.04.1873 + 25.12.1914 Paprotki	Landstm. Saretzki Landst. Batl. Braunsberg II
10	HIER RUHT IN GOTT Wehrm. H. CHRISTOFFER 8. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 1.9.85 GEF. AM 25.12.14	Wehrm. Heinrich Christoffer 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Schweslin, Lauenburg i. P. Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Wehrm. Heinrich Christoffer 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 1.09.1885 + 25.12.1914 Paprotki	Landwehrm. Christoffer Landw. Inf. R. 5
11	HIER RUHT IN GOTT Wehrm. PAUL WUSKE 7. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 25.1.85 GEF. AM 25.12.14	Wehrm. Albert (nie Paul) Wuske 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Carwen, Stolp i. P. Raportowany 12.01.1915 jako poległy o imieniu Paul, 23.04.1915 z korektą imienia na Albert, jako jednak nie poległy, tylko ciężko ranny [4193, 6037]	Wehrm. Paul Wuske 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 25.01.1885 + 25.12.1914 Paprotki	Landwehrm. Wuske Landw. Inf. R. 5
12	HIER RUHT IN GOTT Wehrm. FRIEDR. DOMKE 7. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 24.10.84 GEF. AM 25.12.14	Wehrm. Friedrich Dommke 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Gogolewo, Marienwerder Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Wehrm. Friedrich Domke 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 24.10.1884 + 25.12.1914 Paprotki	Landwehrm. Domka Landw. Inf. R. 5
13	HIER RUHT IN GOTT Feldw. FRIEDR. HOFFMANN 7. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 23.9.87 GEF. AM 25.12.14	Feldw. Fritz Hoffmann 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Altwarschow, Schlawe i. P. Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Feldw. Fritz Hoffmann 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 23.09.1887 + 25.12.1914 Paprotki	Feldw. Hoffmann Landw. Inf. R. 5
14	HIER RUHT IN GOTT Wehrm. F. SCHUTZMANN 7. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 30.12.86 GEF. AM 22.11.14	Wehrm. Franz Schüzmann 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Gogolewo, Marienwerder Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Wehrm. Franz Schutzmann 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 + 25.12.1914 Paprotki	Landwehrm. Schützmann Landw. Inf. R. 5
15	HIER RUHT IN GOTT 1 unbek. DEUTSCHER KRIEGER	—	nieznany żołnierz armii niemieckiej	Należy połączyć z zapisem: 3 nieznanych żołnierzy armii niemieckiej
16	HIER RUHT IN GOTT 1 unbek. DEUTSCHER KRIEGER	—	nieznany żołnierz armii niemieckiej	Należy połączyć z zapisem: 3 nieznanych żołnierzy armii niemieckiej
17	HIER RUHT IN GOTT 1 unbek. DEUTSCHER KRIEGER	—	nieznany żołnierz armii niemieckiej	Należy połączyć z zapisem: 3 nieznanych żołnierzy armii niemieckiej
18	HIER RUHT IN GOTT 1 unbek. DEUTSCHER KRIEGER	—	nieznany żołnierz armii niemieckiej	Niewymieniony
19	HIER RUHT IN GOTT 1 unbek. DEUTSCHER KRIEGER	Niewymieniony lub niemożliwy do zidentyfikowania bez dodatkowych danych	Ldstm. Emil Heidtke Ldst. Batl. 71	Landstm. Heidtke Landst. Batl. 71 (?)
20	HIER RUHT IN GOTT Sergt. HEINRICH BOLDT 8. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 3.2.84 GEF. AM 25.12.14	Sergt. Heinrich Boldt 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Chinow, Lauenburg i. P. Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Sergt. Heinrich Bold 8. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 3.12.1884 + 25.12.1914 Paprotki	Sergt. Bold Landw. Inf. R. 5
21	HIER RUHT IN GOTT Res. GUSTAV BLŐK 1. KOMP. FUSL. REGT. 33 GEB. AM 10.8.1887 GEF. AM 25.12.14	Gustav Blök 1. Komp. Füs. Regt. 33 Senseln, Labiau * 10.08.1887 Raportowany 22.05.1919 jako poległy dn. 25.14.1914 [30273]	Res. Gustav Blök 1. Komp. Füs. Regt. 33 * 10.08.1887 + 25.12.1914 Paprotki	Füs. Blök Füs. R. 33
22	HIER RUHT IN GOTT Wehrm. ISIDOR LENGA 7. KOMP. INF. REGT. 45 GEF. AM 22.11.14	Wehrm. Isidor Langa 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Rosgarten, Marienwerder Raportowany 24.12.1914 jako poległy [3812]	Wehrm. Isidor Lenga 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 15.01.1882 + 22.11.1914 Paprotki	Landwehrm. Lenga Landw.Inf. R. 5
23	HIER RUHT IN GOTT Wehrm. HERM. ROSKE 7. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 1.1.84 GEF. AM 25.12.14	Wehrm. Hermann Röske 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Lauenburg i. P. Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Wehrm. Hermann Roske 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 1.01.1884 + 25.12.1914 Paprotki	Landwehrm. Röske Landw. Inf. R. 5
24	HIER RUHT IN GOTT Wehrm. ALB. MIENERT 7. KOMP. LANDW. INF. REGT. 5 GEB. AM 25.7.81 GEF. AM 25.12.14	Wehrm. Albert Mienert 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 Jamerin, Stolp i. P. Raportowany 12.01.1915 jako poległy [4193]	Wehrm. Albert Mienert 7. Komp. Ldw. Inf. Regt. 5 * 25.07.1881 + 25.12.1914 Paprotki	Landwehrm. Mienert Landw. Inf. R. 5
25	Niezachowany	—	prawdopodobnie 88 nieznanych żołnierzy armii rosyjskiej	Należy połączyć z zapisem: część ze 183 żołnierzy armii rosyjskiej
26	Niezachowany	—	prawdopodobnie 95 nieznanych żołnierzy armii rosyjskiej	Należy połączyć z zapisem: część ze 183 żołnierzy armii rosyjskiej
—	Niezachowany lub nie istniał	—	Niewymieniony	prawdopodobnie Füs. Geng Füs. R. 33
—	Niezachowany lub nie istniał	—	Niewymieniony	prawdopodobnie Füs. Sender Füs. R. 33

---

Małgorzata Karczewska, Groby i cmentarze I wojny światowej w powiecie giżyckim. Białystok 2022 – tam literatura, wykaz źródeł oraz ilustracje.

---

Materiały zamieszczone w serwisie są chronione prawem autorskim i mogą być wykorzystywane przez użytkowników zgodnie z licencją Creative Commons BY-NC-ND, tj. umożliwiającą użytkownikom serwisu kopiowanie i rozpowszechnianie utworu pod warunkiem uznania autorstwa, tylko do użytku niekomercyjnego i bez utworów zależnych.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/